Okazuje się, że wiele archaicznych miar nadal używanych jest na świecie, głównie w krajach anglosaskich. Pochodzenie wielu z nich jest nieznane, lub wręcz legendarne. Niektórzy podają na przykład, że bardzo brytyjska miara: „jard”, miała zostać ustanowiona przez króla Anglii Henryka I, jako odległość czubka palca wyciągniętej królewskiej ręki od czubka królewskiego nosa. Innym, legendarnym przykładem jest jednostka długości „mila”. Łatwo przekonać się , że było (jest) wile różnych mil. Była mila polska, niemiecka, saska i wiele innych, a współcześnie nadal używane są mile angielskie i morskie (dotychczas nie uzgodniono jednego międzynarodowego oznaczenia mili morskiej – International nautical mile). Okazuje się, że nazwa jednostki długości „mila” pochodzi aż, ze starożytnego Rzymu (mila rzymska), a więc ma co najmniej dwa tysiące lat.
Taka dygresja: w czasach „słusznie minionych”: studenci wyższych uczelni, których zdrowie i kondycja odpowiadała określonym normom, podlegali szkoleniu w ramach „Studium Wojskowego”, kończącego się egzaminem na oficera rezerwy (bez nominacji na oficera). Podchorążowie mieli różne zajęcia w zależności od kierunku studiów. Wszyscy jednak mieli szkolenia z musztry i topografii. Ćwiczono, m.in. marsze na orientację. Oficer prowadzący wyznaczał trasy podając azymut i liczbę „par kroków” do miejsca, od którego należało maszerować zgodnie z innym azymutem. Bardzo dziwiła mnie przyjęta miara („para kroków”). Okazuje się, że nie tylko była bardziej praktyczna od liczenia pojedynczych kroków, ale ma starożytny rodowód. Otóż nazwa „mila” pochodzi od łacińskiego słowa „mille” czyli tysiąc, ale nie kroków, tylko „par kroków” (podwójnych kroków), co określano „mille passuum”. Mila rzymska, to tysiąc „par kroków”, czyli – średnio – 1480 metrów, i taka odległość jest zazwyczaj pomiędzy kamieniami milowymi przy zachowanych rzymskich drogach.
Brytyjczycy, a konkretnie angielski parlament w 1592 r. jednoznacznie określił brytyjską miarę długości „statute mile”. Postanowiono wówczas, że mila angielska równa jest 1760 jardom (yards), czyli 5280 stopom (feet). W metrycznym układzie miar (SI), 1 mila angielska równa jest 1609,344 m.
Wspomniałem o mili polskiej, ale przy tym przymiotniku potrzebna jest dodatkowa informacja: w jakim okresie? Jeżeli dotyczy lat pomiędzy rokiem 1764, a 1818, to należy jeszcze zapytać o jaką milę chodzi. Istniały bowiem mile małe (ok. 6250 m), mile średnie (ok. 7000 m) oraz mile wielkie (ok. 7800 m). W 1818 r. władze Królestwa Kongresowego wprowadziły do użytku system miar nowopolskich. W tym systemie istniała tylko jedna „mila nowopolska”, która mierzyła (dokładnie) 8534,31 m.
Przykład z milami może być jednym z uzasadnień starań, podjętych w różnych krajach i w różnym czasie, o ustanowienie jednostki długości (nie tylko), ściśle określonej i mającej ustalony wzorzec. W czasach nowożytnych, za początek takich starań przyjmuje się zapewnienie króla Anglii Jana bez Ziemi, który w 1215 r., w Magna Charta Libertatum, zobowiązał się do wprowadzenia w całym królestwie jednolitego systemu miar i wag. W Polsce w 1565 r. na sejmie w Piotrkowie, także król Zygmunt August zobowiązał się wprowadzić jednolite miary i wagi. Zobowiązania te powtórzył w 1764 r. król Stanisław August Poniatowski. Za króla „Stasia” zdefiniowano m.in. łokieć koronny (= 2 stopy = 24 cale = 59.55cm) i łokieć litewski – od 1766 r. - (= 2 stopy = 24 cale = 65,0 cm). Po przeliczeniu na obowiązujący obecnie system metryczny, okazało się, że w przyjętym wówczas systemie, w którym jeden cal odpowiada 12 ziarnom jęczmienia - jęczmień litewski był większy od koronnego, podobnie jak większe były litewskie stopy.
Celem umożliwienia korzystania z ustalonych jednostek, miary były „upubliczniane”, na ścianach ważnych budynków, np. zachowane do naszych dni wzorce miar na bocznej fasadzie katedry w Kielcach. Wzorce „urzędowych” miar i wag zazwyczaj przechowywane były w ratuszach.
Istotny przełom, który – po wielu latach – doprowadził do powstania obecnego międzynarodowego systemu miar (SI), miał miejsce w okresie Rewolucji Francuskiej. Francuzi stworzyli wówczas wzorce miar i wag, mające obiektywne i powszechne odniesienia. Proces ten zapoczątkowany został jeszcze przez króla Ludwika XVI, który podjął działania celem stworzenia „dziesiętnego” systemu miar. W jego ekipie uczonych, chyba najwybitniejszą postacią był fizyk i chemik Antoine Laurent Lavoisier. 27 października 1790 r. komisja powołana przez Francuską Akademię Nauk przedłożyła władzom do aprobaty projekt systemu metrycznego, z metrem (od francuskiego mètre – miara), jako punktem wyjścia. Jednostkę „metr” zdefiniowano jako jedną dziesięciomilionową część odległości od bieguna północnego do równika. Konwencja Narodowa zaaprobowała projekt w 1793 r., a 22 czerwca 1799 r. wzorce metra i kilograma zdeponowano w Archives de la Republique.
W 1875 r. powołano międzynarodową Generalną Konferencję Miar oraz utworzono Międzynarodowe Biuro Miar, a także Międzynarodowy Komitet Miar. W kolejnych latach specjaliści z różnych krajów ulepszali i uzupełniali system metryczny, który w 1960 r. nazwany został Międzynarodowym Układem Jednostek (Système International des Unités), znanym, jako „SI”. System ten obowiązuje w większości państw świata, w tym – oczywiście – także w Polsce.
Po likwidacji w 1815 r. Księstwa Warszawskiego powstało Królestwo Polskie, w którym w 1818 r. przeprowadzono gruntowną reformę obowiązujących w państwie miar i wag. Wówczas, postanowieniem namiestnika Józefa Zajączka z 13 czerwca 1818 r., wprowadzono tzw. miary nowopolskie, mające odniesienie do coraz popularniejszego systemu metrycznego. W tym systemie łokieć był równoważny 57,60 cm. Nowe miary i wagi wprowadzono 1 stycznia 1819 r. Miary nowopolskie obowiązywały do 19 maja 1849 r, kiedy wprowadzono miary rosyjskie. Formalnie miary rosyjskie obowiązywały do końca rosyjskiego panowania w Królestwie Polskim.
23 kwietnia 1916 r. (tj. za tzw. pierwszej okupacji niemieckiej) w Warszawie uruchomiony został polski „Urząd Miar m.st. Warszawy”. Dekretem z 8 lutego 1919 r. (tj. już w Niepodległej Polsce) powołany został Główny Urząd Miar, który istnieje i funkcjonuje do dnia dzisiejszego. Siedziba GUM mieści się w zabytkowym zespole budynków przy ulicy Elektoralnej w Warszawie. Kompleks wybudowany został w latach 1828-1830 według projektu Antonio Corazziego i Jana Jakuba Gaya w stylu klasycystycznym. Był wzniesiony dla powołanego w 1828 r. Banku Polskiego. Formalnie i ostatecznie, ostatnie rosyjskie instytucje bankowe mieszczące się (od 1 stycznia 1886 r.) w gmachu przy Elektoralnej, wyprowadziły się z niego w 1919 r.
Po 1916 r. w gmachu mieściły się, m.in. agendy Tymczasowej Rady Stanu. Ostatecznie budynki przejęte zostały przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu, które rozbudowało i powiększyło kompleks według projektu Mariana Lalewicza. Ministerstwu podlegał, m.in. Główny Urząd Miar (powołany 8 lutego 1919 r.), którego pracownie (od 1922 r.) miały siedzibę w gmachu przy Elektoralnej.
W wyniku działań wojennych w okresie Powstania Warszawskiego, w styczniu 1945 r. kompleks budynków MPiH leżał w gruzach. Po pokonaniu licznych trudności, GUM w 1946 r. otrzymał zgodę na odbudowę i przejęcie (ruin) budynków MPiH oraz przydział na posesje Orla 2/4 oraz Elektoralna 4 i 6 z przeznaczeniem, m.in. na mieszkania dla pracowników. W październiku 1949 r. oddano do użytku część odbudowanego kompleksu. Obecnie w budynkach tych ma siedzibę Główny Urząd Miar ze swoją administracją, pracowniami, laboratoriami oraz „państwowymi wzorcami miar”, a także zbiorem dawnych przyrządów pomiarowych i dokumentów. W kompleksie mają również siedzibę: Okręgowy Urząd Miar oraz Okręgowy Urząd Probierczy.
Do napisania powyższego tekstu autor wykorzystał książkę A. Barańskiego, „Główny Urząd Miar na Elektoralnej”, Warszawa 1994.
Fot. wikipedia
