Serwis korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę, że będą one umieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Mogą Państwo zmienić ustawienia dotyczące plików cookies w swojej przeglądarce.

Dowiedz się więcej o ciasteczkach cookie klikając tutaj

Jak to z mazowieckimi Piastami było…

04-03-2026 21:26 | Autor: Prof. Lech Królikowski
W nocy z 9 na 10 marca 1526 r. zmarł ostatni mazowiecki Piast – Janusz III książę mazowiecki, czerski, warszawski, ciechanowski, etc. Pogrzeb odbył się dopiero po 25 sierpnia, gdy do Warszawy przybył król Polski Zygmunt Jagiellończyk, nazywany przez potomnych Starym.

W dniu 10 września monarcha przyjął w Warszawie przysięgę wierności od sejmu mazowieckiego, przyłączając tym samym ostatnie ziemie mazowieckie do Korony Królestwa Polskiego. Inkorporację Mazowsza ostatecznie potwierdził sejm obradujący w Piotrkowie pod koniec grudnia 1529 r. Z wcielonych ziem utworzone zostało województwo mazowieckie, które dołączyło do już wcześniej inkorporowanych mazowieckich ziem. W 1462 r. z ziemi rawskiej oraz ziemi gostynińskiej utworzono województwo rawskie, do którego w 1476 r. dołączono ziemię sochaczewską. W 1495 r. z ziemi płockiej oraz ziemi zawkrzeńskiej (za Wkrą) utworzono województwo płockie. Od tego czasu, aż do utraty niepodległości w 1795 r., Mazowsze składało się z trzech województw: rawskiego, płockiego i mazowieckiego. W 1596 r., 70 lat po włączeniu ostatniej części Mazowsza do Korony, położone w tej właśnie dzielnicy miasto Warszawa stało się siedzibą władców Rzeczypospolitej Obojga Narodów i miejscem (jednym z dwóch) obrad jej sejmów. Patrząc na ten proces można podziwiać nieprawdopodobny awans naszego grodu, ale także Mazowsza.

Mazowsze, które za pierwszych Piastów było niemalże centralna częścią ich posiadłości (ze stolicą w Płocku), po wejściu w życie testamentu Bolesława Krzywoustego w 1138 r. zaczęło przekształcać się w jedną z samodzielnych dzielnic Polski. Przyśpieszenie tego procesu nastąpiło w 1207 r., kiedy książę Konrad I otrzymał w zarząd od księcia Leszka Białego Mazowsze wraz z Ziemią Chełmińską, Ziemią Dobrzyńską oraz Kujawami. Od tego czasu Mazowsze przez ponad 300 lat było odrębnym bytem państwowym lawirującym politycznie pomiędzy Polską, Krzyżakami i Litwą, ale także Czechami, do których przez pewien czas należało Księstwo Płockie. Przedostatnim władcą Mazowsza był książę Konrad III Rudy (1447-1503), syn Bolesława IV i Barbary, córki kijowskiego księcia Aleksandra. Konrad III Rudy, książę mazowiecki, płocki, czerski i liwski, zakroczymski, wyszogrodzki, nurski, ciechanowski, łomżyński, makowsko – różański oraz warszawski używał od 1474 r. w tytulaturze określenia: „Dux Mazovie, Russie…”, co było echem należącego przez pewien czas do Mazowsza Księstwa Bełskiego obejmującego część Wołynia.

Książę Konrad III Rudy władał w różnych okresach życia wieloma różnymi ziemiami, był właścicielem wielu miast i wsi. Od 1471 r. należały do niego w ziemi warszawskiej m.in. miasta Piaseczno i Błonie oraz wsie Lesznowola i Chylice. Po śmierci w kwietniu 1488 r. brata – księcia Bolesława V, który władał Warszawą, do miasta nie wpuszczono Konrada jako następcy, gdyż miejscowy patrycjat obawiał się jego silnych rządów. W wyniku ugody bramy miasta zostały otwarte. W 1496 r. Konrad III złożył w Lublinie hołd lenny królowi Janowi Olbrachtowi. W tym samym roku ożenił się z Anną, córką Mikołaja Radziwiłła, niebywale ważnej persony tamtych czasów. Dzięki teściowi udało się wówczas Konradowi uniknąć wcielenia Mazowsza do Korony. Anna była już trzecią żoną Konrada, z którą miał dwie córki i dwóch synów. Do trzech ślubnych dodać należy Dorotę z Warszawy, która urodziła mu dwóch synów, jak również Annę Łoską z synem Hieronimem.

Konrad III Rudy zmarł w swoim dworze w Osiecku koło Garwolina 28 października 1503 r. Został pochowany w kościele pw. św. Jana Chrzciciela na Starym Mieście w Warszawie. Jako wasal króla Jana Olbrachta uczestniczył wraz z posiłkowym oddziałem mazowieckim w wyprawie wojennej do Mołdawii w 1497 r. Po nieudanym oblężeniu Suczawy oraz bitwie w lasach bukowińskich pod Koźminem, gdzie armia królewska wpadła w zasadzkę, pojawiło się słynne powiedzenie, że „za Olbrachta wyginęła szlachta”. Król rzeczywiście poniósł znaczne straty, ale powyższe stwierdzenie to przesada. Faktem jest natomiast to, że pod Koźminem bardzo duże straty poniósł hufiec mazowiecki pod dowództwem księcia Konrada III Rudego. Król po powrocie do kraju bezwzględnie rozliczył się ze szlachtą, która pomimo wezwania nie stawiła się w obozie pod Lwowem, osłabiając w ten sposób polską armię. Królewskie zarzuty dotyczyły głównie szlachty z Rusi Czerwonej i Mazowsza. „Herbowi potracili majątki, a wraz z nimi szlachectwo”. Efektem nieudanej wyprawy były wzmożone najazdy Tatarów na ziemie Rzeczypospolitej. W 1500 r. Tatarzy najechali także Mazowsze, które do tego czasu było przez nich omijane.

Książę Konrad III Rudy był ojcem Stanisława i Janusza – ostatnich mazowieckich Piastów. Starszy z braci 24-letni Stanisław zmarł 8 sierpnia 1324 r., młodszy 25-letni Janusz III w nocy z 9 na 10 marca 1526 r. Bracia nie byli żonaci i nie pozostawili potomstwa. Obaj zostali pochowani we wspólnym grobowcu w warszawskiej kolegiacie (obecnie bazylice mniejszej) świętego Jana Chrzciciela. Płytę nagrobną ufundowała w latach 1526-1528 księżna Anna Konradówna, ostatnia z mazowieckiej linii Piastów. Jest to wybitne dzieło i najprawdopodobniej najwspanialsze ze wszystkich rzeźb fundacji książąt mazowieckich. Płyta została wykonana z czerwonego marmuru, obecnie, niestety, bez architektonicznego obramowania. Jej autorem jest prawdopodobnie Bernardino De Gianotis, włoski rzeźbiarz i architekt urodzony we Florencji zmarły w 1541 r. w Wilnie. Figury zmarłych, swobodne ułożenie postaci zwróconych ku sobie i splecionych w braterskim uścisku, świadczą o nowatorstwie renesansowego dzieła. Zdradzające wyraźne cechy portretowej odrębności twarze, doskonale odtworzone maksymiliańskie zbroje i precyzja opracowania detalu składają się na wysoką klasę nagrobka artystycznie zamykającego dzieje mazowieckich Piastów.

Janusz III, syn księcia Konrada III Rudego, samodzielnie rządził tylko od sierpnia 1524 r. do marca 1526 r. Jednym z największych jego dokonań było ustanowienie w 1525 r. prawa, na mocy którego pospólstwo Warszawy (tzw. trzeci ordynek), uzyskało reprezentację w samorządowych władzach miasta. Wstydliwą jest natomiast zbrojna pomoc Janusza III udzielona ks. Albrechtowi Hohenzollernowi w tłumieniu powstania chłopskiego w Prusach Książęcych w 1525 r. Pod koniec zimy 1525/1526 r. Janusz III poważnie zachorował i zmarł. W sporządzonym testamencie głównym spadkobiercą ustanowił swoją siostrę Annę. Śmierć w niewielkim odstępstwie czasu dwóch młodych książąt wiązana była z rzekomym otruciem ich przez Katarzynę Radziejowską, córkę wojewody płockiego Andrzeja Radziejowskiego, która była kolejno kochanką obydwu książąt. Katarzyna ze względu „wysokie urodzenie” uniknęła kary. XX-wieczne badania szczątków wykazały brak śladów arszeniku, a przyczyną śmierci była prawdopodobnie gruźlica – dziedziczna choroba mazowieckich Piastów. W „śledztwie”, które prowadzono po śmierci Janusza III, wytypowano współwinnych. Jednego ścięto mieczem, inni zostali spaleni na stosie.

Anna Konradówna Odrowążowa (1498-1557) była córką Konrada III i Anny z Radziwiłłów oraz siostrą Stanisława i Janusza. Ostatnia przedstawicielka rodu mazowieckich Piastów zmarła po 26 stycznia 1557 r. w jednej z posiadłości swego męża na Rusi. Nie jest znane miejsce jej pochówku. Prawnuczką Anny Konradówny była Zofia Ostrogska (1595-1622) wydana za mąż w lutym 1613 r. za Sebastiana Lubomirskiego, starostę sądeckiego oraz spiskiego. W posagu wniosła Lubomirskim 18 miast, 313 wsi i 163 folwarki w Małopolsce i na Ukrainie. Jej drugim synem w małżeństwie ze Stanisławem Lubomirskim był Jerzy Sebastian Lubomirski (1616-1667), a wnukiem Stanisław Herakliusz Lubomirski (ok. 1642-1702), jeden z najlepiej wykształconych magnatów polskich tamtej epoki, który dał początek warszawskim Łazienkom Królewskim.

Wróć