– Kolekcja zdjęć Andrzeja Nitscha to niezwykłe świadectwo odbudowy Warszawy, ale też dzięki niej możemy zobaczyć, jak wyglądały przedwojenne budynki, które przepadły bezpowrotnie lub zostały odbudowane w zmienionej formie. To bezcenne źródło dla historyków, architektów i konserwatorów – pozwala lepiej zrozumieć, jak dawniej wyglądało nasze miasto – powiedziała Aldona Machnowska-Góra, zastępczyni prezydenta m.st. Warszawy. – Ten rok, 80. rocznica odbudowy naszego miasta, to doskonały moment, by też docenić znaczenie fotografii Nitscha. Warszawa to miasto, które wciąż się zmienia i wciąż jest nieodkryte – a ta kolekcja pomaga nam z szacunkiem i emocją patrzeć na jego historię – dodała wiceprezydentka.
Instytut Strat Wojennych w swoich zbiorach ma wyjątkowy i bezcenny zbiór fotografii dokumentujących zniszczoną Warszawę tuż po II wojnie światowej. Ich autorem jest Andrzej Nitsch (1911–2002) – architekt, absolwent Politechniki Lwowskiej i pracownik Biura Odbudowy Stolicy, który z niezwykłą konsekwencją fotografował ruiny, proces odbudowy i znikające kamienice. Pozostawił po sobie ok. 4000 zdjęć.
– Niezwykłe jest to, że 80 lat po zakończeniu wojny wciąż, z domowych zakamarków, strychów i rodzinnych archiwów, wyłaniają się pamiątki, niezwykle cenne z punktu widzenia naszej historii. Zbiór Andrzeja Nitscha trafił do Instytutu Strat Wojennych właśnie w taki sposób – od spadkobierców, którzy przez lata go przechowywali. Rozpoczęliśmy proces jego zabezpieczania, katalogowania, konserwacji i opracowania. Dziś nadszedł moment, by powiedzieć głośno, że istnieje taki wyjątkowy zespół zdjęć autorstwa człowieka związanego z odbudową Warszawy – powiedział Bartosz Gondek, dyrektor Instytutu Strat Wojennych.
Każda fotografia została przez autora ręcznie opisana – z nazwą ulicy, datą oraz tajemniczym numerem, którego znaczenia nie udało się dotąd rozszyfrować. Część odbitek nosi ślady upływu czasu, a nawet zniszczeń dokonanych przez gryzonie, jednak cały zbiór został już skatalogowany, zdigitalizowany i zabezpieczony, by stać się trwałym źródłem wiedzy o powojennej stolicy.
Na zdjęciach widać nie tylko ogrom zniszczeń, ale również pierwsze oznaki odbudowy, w tym budowę trasy W-Z – jednej z najwcześniejszych inwestycji nowej Warszawy. Szczególnie ciekawe są zestawienia kadrów wykonanych w odstępie roku, np. w 1946 i 1947, ukazujące gwałtowne przemiany miasta oraz skutki powojennych decyzji urbanistycznych.
W zbiorze można odnaleźć zarówno dobrze znane miejsca, które powróciły na mapę stolicy – jak Zamek Królewski, siedziba Sejmu RP przy ul. Wiejskiej czy gmach Towarzystwa Kredytowo Ziemskiego (dzisiejsze Państwowe Muzeum Etnograficzne) – jak i te, które zniknęły bezpowrotnie, m.in. Pasaż Simonsa przy ul. Długiej 50, Pałac Teppera przy ul. Miodowej 7 czy Instytut Propagandy Sztuki przy ul. Królewskiej 13.
Nie zabrakło również mniej znanych perełek – zarówno odbudowanych, jak Pałac Symonowiczów przy ul. Solec 37, dawne Gimnazjum im. św. Jana Kostki przy ul. Traugutta 1 (dziś Wydział Filozofii UW) czy Dom PKO przy ul. Ludnej 9, jak i tych, które przepadły na zawsze, m.in. kamienicy przy Krakowskim Przedmieściu 40 – dawnej siedziby „Kuriera Warszawskiego” – czy Konserwatorium Muzycznego przy ul. Okólnik 1. Zbiór Andrzeja Nitscha to nie tylko niezwykły materiał wizualny, ale przede wszystkim świadectwo strat wojennych Warszawy i siły jej odrodzenia.
Instytut Strat Wojennych nawiązał współprace z m.st. Warszawa i Domem Spotkań z Historią, dzięki niej fotografie Nitscha mogą być w przyszłości zaprezentowane szerszej publiczności.
