Warto pamiętać, że dopiero w 1916 roku, w wyniku decyzji władz zaborczych, Mokotów został przyłączony do Warszawy, co rozpoczęło proces intensywnej urbanizacji i stopniowego zacierania dawnych wsi. Podobnie jednak jak układ średniowiecznych lokacji miast i w tym przypadku zachowano w dużej mierze układ ulic i działek.
Relikty Czerniakowa
Czerniaków można dziś „czytać” w krzywiźnie ulicy Czerniakowskiej, która nie jest prostą miejską arterią, lecz zachowała ślady dawnej drogi wiejskiej prowadzącej wzdłuż wyniesienia terenu, chroniącego przed okresowymi zalewami Wisły. W rejonie ulic Bartyckiej i Nehru przetrwał układ działek o nieregularnych granicach, które są bezpośrednią pozostałością dawnego systemu parcelacyjnego sprzed XIX wieku.
Statystyki z 1827 roku wskazują, że Czerniaków liczył około 250–300 mieszkańców, skupionych w kilkudziesięciu domostwach. W kolejnych dekadach liczba ta rosła, dochodząc w 1900 roku do około 450 mieszkańców. Zabudowa była niska, przeważały domy drewniane, rozrzucone wzdłuż głównej drogi i przy bocznych ścieżkach. Charakterystyczny był również układ odchodzących od głównej ulicy uliczek, które nie tworzyły regularnej siatki miejskiej, lecz przypominały rozchodzące się drogi polne, używane zarówno do komunikacji lokalnej, jak i prowadzenia zwierząt gospodarskich.
Siekierki – wieś, która długo była sielskim miescem
Siekierki funkcjonowały jako wieś drożnicowa, rozciągająca się wzdłuż dzisiejszych ulic Bluszczańskiej i Siekierkowskiej. Ich dawny układ jest szczególnie czytelny dzięki długim, równoległym działkom biegnącym w stronę Wisły. Geometryczny, wydłużony kształt parcel odpowiadał tradycyjnym podziałom osad łęgowych Mazowsza, przystosowanym do upraw i ogrodnictwa.
Według spisu z 1827 roku Siekierki zamieszkiwało około 180 osób w 30 domostwach, a w 1900 roku liczba mieszkańców wzrosła do około 300–350. Wieś długo pozostawała na uboczu, mieszkańcy traktowali ją jako samodzielną miejscowość. Budowa Trasy Siekierkowskiej w XXI wieku ostatecznie przerwała historyczny układ przestrzenny, choć jego zarys pozostaje czytelny w planach działek i przebiegu bocznych ulic.
Sielce – przedmieście intensywnie rozwijające się
Sielce miały bardziej złożony układ przestrzenny. Funkcjonowały przez stulecia jako zaplecze gospodarcze Ujazdowa, a ich centrum koncentrowało się wzdłuż obecnej ulicy Sieleckiej. Na południe rozciągały się łąki, folwarki i ogrody dworskie. W XIX wieku Sielce liczyły około 200–250 mieszkańców, którzy zajmowali się uprawą warzyw, sadownictwem i hodowlą drobnego inwentarza. W momencie przyłączenia Mokotowa do Warszawy w 1916 roku liczba mieszkańców Sielc szacowana była na około 400–450.
Ślady dawnej zabudowy są nadal widoczne w łagodnych łukach Belwederskiej, w fragmentach przedwojennych ogrodzeń folwarcznych oraz w rozproszonych reliktach dawnych budynków gospodarczych przy ulicy Podchorążych. Wraz z rozwojem miasta Sielce stopniowo utraciły charakter wiejski, a ich struktura przestrzenna została wchłonięta przez nową zabudowę, która mimo to nie całkowicie zatarła nieregularności pierwotnego układu wsi.
