Serwis korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę, że będą one umieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Mogą Państwo zmienić ustawienia dotyczące plików cookies w swojej przeglądarce.

Dowiedz się więcej o ciasteczkach cookie klikając tutaj

W listopadzie 1914 roku narodziła się warszawska legenda

04-11-2026 20:21 | Autor: Piotr Celej
7 listopada 1914 roku przy warszawskiej ulicy Brackiej rozpoczął działalność Dom Towarowy Braci Jabłkowskich. Był to nowoczesny, wielokondygnacyjny obiekt handlowy, który na kolejne dziesięciolecia wpisał się w historię warszawskiego handlu. Ponad sto lat później budynek nadal służy działalności gospodarczej, choć jego współczesna funkcja wygląda już inaczej niż w czasach największej świetności rodzinnego przedsiębiorstwa.

Historia firmy Braci Jabłkowskich rozpoczęła się trzydzieści lat przed otwarciem gmachu przy Brackiej. W 1884 roku Aniela Jabłkowska uruchomiła niewielki sklep z galanterią przy ulicy Widok 6. Początkowo przedsiębiorstwo miało znacznie skromniejszą skalę, jednak stopniowo rozwijało asortyment i poszerzało działalność. Istotną rolę odegrała w tym rodzina Jabłkowskich, która wspólnie angażowała się w rozwój interesu. Wraz ze wzrostem przedsiębiorstwa dotychczasowe lokale przestały wystarczać. Firma potrzebowała większej powierzchni, pozwalającej na zgromadzenie wielu kategorii towarów w jednym miejscu. Rozwiązaniem stała się budowa własnego domu handlowego przy ulicy Brackiej 25.

Nowoczesny gmach na trudnej działce

Budynek zaprojektowali Franciszek Lilpop i Karol Jankowski. Prace budowlane rozpoczęły się w kwietniu 1913 roku, a zakończyły w listopadzie 1914 roku. Architekci musieli dostosować projekt do nietypowej, zbliżonej do trójkąta parceli, położonej w zwartej zabudowie warszawskiego Śródmieścia. Gmach otrzymał żelbetową konstrukcję szkieletową z ceglanym wypełnieniem. Takie rozwiązanie ograniczało liczbę wewnętrznych podpór i pozwalało uzyskać obszerne powierzchnie przeznaczone na handel. Budynek zaprojektowano wokół dwóch dziedzińców, a poszczególne kondygnacje powiązano z centralnym hallem. Ważnym elementem komunikacji były windy, umożliwiające przemieszczanie się pomiędzy piętrami.

Sześciopiętrowy gmach wyróżniał się również rozwiązaniami architektonicznymi. Elewację od strony Brackiej uporządkowano za pomocą pionowych i poziomych podziałów, a jej kompozycję uzupełniały klasycyzujące detale. Szczególną rolę we wnętrzu odgrywał zespół witraży zaprojektowanych przez Edmunda Bartłomiejczyka. Przedstawiały kobiety w strojach charakterystycznych dla różnych epok.

Dom handlowy rozpoczął działalność 7 listopada 1914 roku. Był to okres I wojny światowej, zaś Warszawa znajdowała się wówczas pod panowaniem rosyjskim. Mimo trudnych warunków politycznych i gospodarczych przedsiębiorstwo uruchomiło nową siedzibę.

44 sklepy i 300 działów

Organizacja sprzedaży była jednym z najważniejszych elementów koncepcji Braci Jabłkowskich. W budynku funkcjonowały 44 sklepy podzielone na około 300 działów. Klienci mogli znaleźć tam między innymi odzież, artykuły gospodarstwa domowego i materiały papiernicze. Nie była to przestrzeń zorganizowana na wzór tradycyjnych sklepów, w których każdy lokal prowadził odrębną sprzedaż. Właściciele postawili na większą integrację oferty. Towary prezentowano na ladach i stołach, a układ wnętrz można było modyfikować dzięki ruchomym ściankom i szafom. Klientom udostępniano specjalne druki z indeksem produktów i wskazówkami pozwalającymi odnaleźć właściwy dział.

Dom Towarowy miał również funkcje wykraczające poza samą sprzedaż. Na trzecim piętrze działała kawiarnia, a zakupy i spacer po kolejnych kondygnacjach umilała muzyka wykonywana przez zatrudnionego pianistę. W sezonie letnim na dachu funkcjonował „Bar pod Słońcem”, gdzie serwowano między innymi kefiry i soki owocowe. Co ciekawe, firma rozwijała także sprzedaż wysyłkową. Jej znaczenie było szczególnie duże w okresie międzywojennym, kiedy zamówienia docierały do klientów mieszkających poza Warszawą. W ostatnim roku przed wybuchem II wojny światowej sprzedaż wysyłkowa odpowiadała za około połowę obrotów przedsiębiorstwa.

Wojna, nacjonalizacja i powojenne losy

W okresie międzywojennym Dom Towarowy Braci Jabłkowskich osiągnął największą skalę działalności. Planowano również rozbudowę kompleksu na sąsiednie nieruchomości przy Brackiej i Chmielnej. Zamierzenia te nie zostały jednak zrealizowane w pierwotnie planowanym kształcie.

Podczas okupacji niemieckiej przedsiębiorstwo nadal prowadziło działalność. W czasie Powstania Warszawskiego budynek wykorzystywano między innymi do zaopatrywania powstańców w odzież, obuwie i żywność. W jego wnętrzach prowadzono również produkcję amunicji. Gmach został uszkodzony, ale jego konstrukcja przetrwała zniszczenia wojenne.

Sprzedaż wznowiono w maju 1945 roku. Nie oznaczało to jednak powrotu do przedwojennego modelu funkcjonowania firmy. W maju 1950 roku przedsiębiorstwo zostało upaństwowione, a budynek przeszedł pod zarząd państwowy. W kolejnych dekadach zmieniały się jego funkcje. Działał tu Centralny Dom Dziecka, następnie Dom Obuwia, a później między innymi instytucje i przedsiębiorstwa wykorzystujące pomieszczenia na cele handlowe, biurowe i magazynowe. W latach siedemdziesiątych obiekt służył również działalności wystawienniczej. W czerwcu 1996 roku reaktywowano spółkę Bracia Jabłkowscy. Proces odzyskiwania rodzinnych nieruchomości trwał kolejne lata. Historyczny budynek przy Brackiej 25 wrócił do spółki w 2014 roku.

Co znajduje się w Domu Towarowym dzisiaj?

Współczesny Dom Towarowy Braci Jabłkowskich zachował związek z działalnością gospodarczą, ale nie funkcjonuje już w takim modelu handlu, jaki znali przedwojenni warszawiacy. Obecnie obiekt wykorzystywany jest przede wszystkim jako przestrzeń do organizacji wydarzeń. Według informacji udostępnionych przez zarządzającą nim spółkę do dyspozycji organizatorów jest blisko 2500 m2 powierzchni. Odbywają się tu konferencje, szkolenia, spotkania prasowe, gale, bankiety, pokazy mody i targi. Przestrzeń może być wykorzystywana zarówno do kameralnych spotkań, jak i większych imprez, nawet dla około 500 osób.

Budynek gości również wydarzenia związane z modą, wzornictwem, przedmiotami vintage i lokalnymi projektantami. Jednym z przykładów jest Grand Bazar, organizujący tu targi i spotkania wystawców z publicznością. Historyczny gmach pozostaje więc miejscem, w którym nadal odbywa się działalność handlowa i usługowa, choć w zmienionej formule. Zamiast przedwojennych działów z odzieżą, artykułami gospodarstwa domowego i papierniczymi, współczesny użytkownik spotyka tu przede wszystkim przestrzenie przeznaczone na wydarzenia i działalność komercyjną.

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Wróć