Serwis korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę, że będą one umieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Mogą Państwo zmienić ustawienia dotyczące plików cookies w swojej przeglądarce.

Trudna droga do zaślubin z morzem

29-01-2020 20:51 | Autor: Prof. dr hab. Marian Marek Drozdowski
Nim 100 lat temu, na mocy Traktatu Wersalskiego, w dniu 10 lutego 2020 doszło w Pucku w Pucku za sprawą gen. Józefa Hallera do symbolicznych zaślubin nowej Polski z morzem, po odzyskaniu 147 km wybrzeża, o nasz powrót nad Bałtyk starali się: Bernard Chrzanowski, Jan Ludwik Popławski, Zygmunt Balicki, Roman Dmowski, Ignacy Paderewski

W świetle badań  red. Andrzeja  Koteckiego, Dmowski i Paderewski – uzasadniając polskie prawa do wybrzeża bałtyckiego, w tym do Gdańska – mogli korzystać z pomocy polskich doradców  do sprawa morskich. Byli to: wiceadmirał Kazimierz Porębski, kontradmirał Jerzy Zwierkowski, wiceadmirał Konstanty Biergiel, kontradmirał Wacław Kłoczowski. Wiceadmirał Kazimierz Porębski  (1872 - 1933) był absolwentem Korpusu Morskiego w Petersburgu, kontradmirałem floty rosyjskiej na Bałtyku i Morzu Czarnym. Od sierpnia 1917 r. był czynny  w polskich organizacjach gospodarczych w Petersburgu. Latem 1918 r. wrócił do Polski i założył Stowarzyszenie Pracowników  na Polu Żeglugi „ Bandera Polska”, a 2 marca 1919 opracował memoriał  w sprawach morskich dla gabinetu Ignacego Paderewskiego, sugerując powołanie Departamentu  Spraw Morskich  Ministerstwa Spraw Wojskowych .W maju 1919 r. został  szefem tego departamentu, a od 5 listopada tegoż roku  – członkiem delegacji polskiej do Paryża  na rokowania z Niemcami  w sprawie przejęcia Prus Zachodnich we władanie administracji polskiej.

Podczas Bitwy Warszawskiej sierpniu 1920 r. dowodził obroną  odcinka Warszawa - Zegrze - Dębe. We wrześniu 1920 powrócił na stanowisko  szefa Departamentu  do Spraw  Morskich MSW. W dniu 2 lutego 1920 r. został przewodniczącym komisji ds. żeglugi morskiej  na rokowania z przedstawicielami Wolnego Miasta Gdańska, a ta komisja doprowadziła do podpisania  9 listopada 1920  konwencji  polsko-gdańskiej. Na polecenie Porębskiego inż. Tadeusz Wenda  opracował projekt  budowy portu w Gdyni..

Jerzy Anzelm Zwierkowski  (1873 - 1932), kontradmirał, absolwent Akademii Morskiej w Trieście, oficer marynarki wojennej Austrii. Od 28 listopada  1918 r. był odkomenderowany do Biura  Prac  Kongresowych  w Warszawie. Od wiosny 1919 r.  zajmował stanowisko eksperta do  spraw morskich  przy Komitecie Narodowym Polskim, następnie przy Polskiej Delegacji Pokojowej i Poselstwie RP w Paryżu, a następni w Londynie. 16 marca 1920 został  zweryfikowany i mianowany  kontradmirałem. Był ekspertem  ds. morskich  Ministerstwa Spraw Wojskowych na spotkaniach  w Barcelonie, w Komisji Morskiej  Rady Ligi Narodowej w Genewie, Paryżu, Gdańsku i Rydze.  Z kolei 1 kwietnia 1922 otrzymał przydział do dyspozycji  szefa Sztabu Generalnego jako kierownik  spraw gdańskich. 20 stycznia 1923 r. został mianowany szefem Biura Wojskowego  Ligi Narodów, w którym pracował do 20 lutego 1925 r., a 30 kwietnia 1927 przeniesiono go w stan spoczynku. Zmarł w  Casablance  10 czerwca 1932 śmiercią samobójczą.

Absolwentem  Morskiego  Korpusu w Petersburgu  był oficer marynarki wojennej rosyjskiej, wiceadmirał Konstanty  Biergiel (1855 -1939 ?), który do Polski wrócił  w sierpniu 1919 r. i został jako rzecznik spraw morskich ekspertem Polskiej Delegacji Pokojowej w Paryżu.  Pracował tutaj w Komisji Gdańskiej, przewodnicząc  Podkomisji Wojskowej, uczestnicząc jednocześnie w  Komisji dla Restytucji  Rzecznych Taborów Polskich.

Z rosyjską marynarką wojenną był związany  kontradmirał Wacław Kłoczowski  (1873 - 1930). Wstąpił on ochotniczo do marynarki wojennej, biorąc udział w bitwie pod Cuszimą. Na początku pierwszej wojny światowej był dowódcą podwodnej brygady Floty Czarnomorskiej. W wojnie gen. Denikina  z bolszewikami był komendantem portu w Sewastopolu, a następnie dowódcą Floty Czarnomorskiej. W Sewastopolu kierował Związkiem Wojskowych Polaków. Od marca 1919 r służył w Wojsku Polskim  na różnych stanowiskach:  zastępcy szefa Departamentu do Spraw Morskich,  Min. Spr. Wojskowych, eksperta do spraw morskich  przy Polskiej Delegacji Pokojowej w Poselstwie Polskim, w Poselstwie Polskim w Londynie  i  przy Dowództwie Głównym Wojsk Sprzymierzonych w Paryżu.  Po ukończenie Centrum Wyższych Studiów Wojskowych w 1924 r. r. był zastępcą szefa  Kierownictwa Marynarki Wojennej, Zmarł w Warszawie w 1930 roku.

W rosyjskiej marynarce wojennej  służył także Jerzy Włodzimierz Świrski (1882 -1959) kontradmirał Wojska Polskiego. Oddał się do dyspozycji  Komendy Naczelnej  przy Dowództwie Wojska Polskiego w Odessie. Gen. Józefa Haller wezwał go do Francji do pracy w Komitecie Narodowym Polskim. Po powrocie do kraju Świrski w stopniu komandora był zastępcą Szefa Departamentu  dla Spraw Morskich. Od 29 sierpnia 1920 r.  w Pucku  był  dowódcą Wybrzeża Morskiego, od  24 listopada  1922 r. dowódcą Floty, a od 19 maja 1925 r.  szefem Kierownictwa Marynarki Wojennej. Z dniem 1 stycznia  1931 r,. otrzymał stopień kontradmirała.  Zmarł na emigracji  12 czerwca  1959 roku.

Jednym z najwybitniejszych dowódców Polskiej Marynarki Wojennej był kontradmirał WP  Józef Unrug  (1884 -1973), który do 17 marca 1919 r. pełnił nieprzerwanie służbę na niemieckich okrętach podwodnych  w stopniu kapitana.  W tym stopniu  26 lipca 1919 r.  został przyjęty  do Polskiej Marynarki Wojennej  na stanowisko szefa wydziału operacyjnego  Departamentu do Spraw Morskich  MSW. We wrześnie tego roku  pełnił  obowiązki szefa sztabu Dowództwa  Wybrzeża Morskiego. W marcu  1925 r. został  dowódcą Floty.  Kierując  nią przez 14 lat, wykształcił wielu wybitnych  dowódców Polskiej Marynarki Wojennej, broniąc po bohatersku do 2 października 1939 r. polskiego wybrzeża. Był Niemcem z pochodzenia, Polakiem z wyboru,  z godnością broniąc swej polskości w niemieckim obozie jenieckim. 

Wśród osób cywilnych wybitną rolę  w budowie polskiej obecności nad Bałtykiem odegrał Tadeusz Apolinary Wenda (1863- 1948) inżynier komunikacji, budownictwa linii kolejowych i portów.  Absolwent petersburskich uczelni technicznych. Kierował przebudową portu w Tallinie (Rewelu) Projektował i kierował budową portu w Gdyni  w latach 1920 - 1939. W początkach 1920 roku, na zlecenie Ministerstwa Robót Publicznych przeprowadził studia nad możliwością wybudowania portu morskiego w Tczewie  i  połączenia go z morzem za pomocą pogłębienia  koryta Wisły, względnie za pomocą kanału morskiego, przecinającego  terytorium Wolnego Miasta Gdańska. Z projektu tego szybko zrezygnowano. Od 6 maja 1920 inż. Wenda prowadził budowy portu pod patronatem  Departamentu Spraw Morskich Ministerstwa Spraw Wojskowych, które na ten cel przeznaczyło  240 tys. marek polskich.

Poza Gdynią pozostały nasz brzeg morski jest bardzo ubogi w miejsca odpowiednie do budowy portu. Brzegi  Zatoki Puckiej również mało  nadają się do budowy portu ze względu na jej płytkość  i łatwość zamarzania. Lobby gdańskie i lobby niemieckie usiłowało przekonać europejską opinię publiczną,że budowa portu w Gdyni jest sprzeczna  z zobowiązaniami  Polski przyjętymi w Traktacie Wersalskim. Nie brakowało polskich przeciwników budowy portu w Gdyni, forsujących nadal jego budowę w Tczewie lub w Zatoce Puckiej Dopiero opinie ekspertów zagranicznych i bolesne doświadczenia bojkotu dostaw żywności i broni dla Polski przez dokerów gdańskich w krytycznej fazie wojny polsko-bolszewickiej latem 1920 r. zadecydowały o zatwierdzeniu budowy portu gdyńskiego, pod nazwą Tymczasowego Portu Wojennego i Schroniska dla Rybaków.

Gorąco optował za tym gen. Kazimierz Sosnkowski (minister spraw wojskowych po konsultacji z  Naczelnikiem  Państwa i naczelnym wodzem Józefem Piłsudskim oraz Władysławem Grabskim  ministrem skarbu. Dnia 1 listopada  1920 r. Komitet Ekonomiczny Ministrów, kierowany przez W. Grabskiego w gabinecie Wincentego Witosa, przeznaczył na budowę portu w Gdyni 40 mln marek polskich.  Budowa  Tymczasowego Portu ukończona została dopiero  w końcu 1923 r. pod  zarządem  Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Port został poświęcony  dnia 29 kwietnia 1923 przy udziale gorącego zwolennika jego budowy, prezydenta RP Stanisława Wojciechowskiego. 13 sierpnia  tego roku  przybił do mola gdyńskiego  statek Kentucky pod banderą francuską o pojemności 6614 ton rejestrowych brutto. Budowa portu w złotówkach obiegowych 1934 r. pochłonęła  ca 2 mln złotych.

Realizatorami podstawowych decyzji politycznych i wojskowych, decydujących o naszym powrocie nad Bałtyk byli – obok Romana Dmowskiego – Ignacy Paderewski, Józef Piłsudski i gen. Józef Haller. Piłsudski koncentrował się na problemach granic wschodnich, pozostawiać KPN i Ignacemu Paderewskiemu troskę o granicę zachodnią. Bałtyckie aspekty biografii  Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza w latach 1918 -1922 są na ogół pomijane w polskiej biografii . Do najważniejszych należało:

-wydanie 28 listopada 1918 r.  dekretu  o ordynacji wyborczej  do Sejmu Ustawodawczego, który przyznał  12 mandatów na Okręg 60, obejmujący powiaty Kartuski,  Pucki, Wejherowski , Kościerski, Starogardzki, Kwidzyński, Sztumski, Grudziądzki, Brodnicki, Świecki, Tczewski, Chełmżyński z siedzibą okręgu w Kartuzach  i 8 mandatów na powiat Elbląski, Malborski i Gdański z siedzibą okręgu w Gdańsku.

Przed przejęciem skrawka polskiego wybrzeża Sekcja Marynarki Wojennej  przy Ministerstwie Spraw Wojskowych  zaczęła skupiać kadry polskich marynarzy, początkowo w porcie rzecznym w Modlinie. Flotylla Wiślana dysponowała wówczas jednym stateczkiem i kilkoma łodziami motorowymi, uzbrojonymi w karabiny maszynowe. Służyły one początkowo wyłącz nie dla celów ćwiczebnych. W wojnie z bolszewikami aktywną rolę odgrywała Flotylla Pińska na widałch Prypeci i Dniepru. Później w trakcie sukcesów kontrofensywy Armii Czerwonej rosła rola Flotylli Wiślanej broniącej brzegów Płocka,  Dobrzynia i Góry Kalwarii. Od 14 maja 1919 r zaczął działać powołany dekretem Naczelnika Państwa Departament  do Spraw Morskich przy Ministerstwie Spraw Wojskowych pod kierownictwem kontradmirała Kazimierza Porębskiego. Jego zastępcą został kontradmirał Wacław Kłoczowski.  Kontradmirał Porębski powołał Batalion Morski, pod dowództwem kpt marynarki  K. Jugimicza. W dniu  23 lutego 1920 r. meldował  on: „ Ludność miejscowa zamieszkująca wybrzeże (oprócz miasta Helu) dla Państwa Polskiego usposobiona dobrze, lecz potrzebuje stanowczej opieki, którą Rząd Polski  powinien jej okazać, a wtedy całkowicie  ją pozyska. Obecnie jest pewna doza niewiary i wyczekiwania  na to, jak Rząd Polski będzie względem  nich się zachowywał. Ludność nie jest biedna, większa część mężczyzn  od 20 do 40  roku życia służyła w marynarce  handlowej lub wojennej i posiada  świadomość  polityczną. Cała ludność, poczynając  od granicy  Niemiec  do miasta Helu jest kaszubska, tylko w mieście Hel na końcu półwyspu zamieszkuje około 1000 niemieckich rybaków wrogo usposobionych do Polaków, ale i to wypowiadających dość charakterystyczny frazes: „ Jeżeli Polska będzie nas zaopatrywała  w artykuły, dawała nam dobry zbyt na ryby  i nie brała do wojska – to  z przyjemnością  będziemy obywatelami  polskimi”.

12 sierpnia 1919, zgodnie z rozkazem Naczelnego Wodza, rozpoczęło się formowanie  Dywizji Pomorskiej  w Inowrocławiu  przez płk Stanisława Skrzyńskiego. Werbunek prowadzony był na terenach zajętych jeszcze przez Niemców z narażeniem życia organizatorów: S. Ferdyka,  Reckiego, L. Czarlińskiego . Powstały pułki:  toruński, grudziądzki, kaszubski, formowane  z młodzieży  przedzierającej się przez linię demarkacyjną.

24 października 1919 r. Naczelny Wódz  powołał Front Pomorski, pod dowództwem gen. Józefa Hallera z siedzibą administracyjną w Skierniewicach. Tegoż dnia  podpisano w Warszawie porozumienie  w sprawie wojskowego przekazania Polsce terenu Prus Zachodnich. Ze strony polskiej porozumienie podpisał gen. Lamezan Salins, ze strony niemieckiej  mjr  Michelis.

Wkrótce, bo już 7 listopada 1919 r.  podpisano  pierwszą umowę  między Gdańskim  a Rządem Polskim o nawiązaniu dobrych stosunków gospodarczych. 9 grudnia 1919 r. aliancka Rada Ambasadorów przyznała  Polsce 6 niemieckich  torpedowców. Pod koniec grudnia tego roku na Morzu Czarnym pod banderą polską znalazły się dwa statki parowe: „Polonia” o nośności 1500 ton i „Mazowsze” o nośności 575 ton.

Od zajęcia 18 stycznia 1920 r. przez Dywizję Pomorską płk Stanisława Skrzyńskiego Działdowa, Golubia, Gniewkowa i Torunia do Zaślubin z Bałtykiem gen. Józefa Hallera  10 lutego 1920 r., generał realizował główne zadania polityki bałtyckiej pod patronatem Sejmu Ustawodawczego, który  powołał Komisję Morską  z programem budowy floty wojennej i handlowej  dla przewozu  reemigrantów i emigrantów, obrony polskich interesów w umowach z Gdańskiem, forsowania budowy własnego portu i zaplecza drogowego. Generałowi pomagał pierwszy wojewoda pomorski Stefan Łaszewski  i Generalny Komisarz RP w Gdańsku  Marian Biesiadecki. Wkrótce powstały polskie instytucje bałtyckie: Komitet Floty Narodowej i Urząd Marynarki Handlowej w Wejherowie.

4 maja 1920 r. przeprowadzono na Pomorzu wybory do Sejmu Ustawodawczego. Z list polskich zostali wybrani: Jan i Izydor Brejscy, A Chądzyński, J. Nurek, A. Nowicki, A. Piasecki, J. Wachowiak, Wolczewski.

17 czerwca założono  w Tczewie, z inicjatywy kontradmirała  Kazimierza Porębskiego,  Pańswową Szkołę Morską , której pierwszym dyrektorem był Antoni Garnuszewski. 4 sierpnia 1920 r. Komisja pod kierownictwem wielkiego przyjaciela Polski gen. Duponta wytyczyła granicę  między Polską a Wolnym Miastem Gdańskiem. Tydzień później oddziały bolszewickie  dotarły do Wisły.

W tym czasie pierwszy polski delegat w Lidze Narodów Ignacy Paderewski bronił interesów Polski  w sprawie sprawie Gdańska.  Po polskim zwycięstwie w Bitwie Warszawskiej i preliminariach pokojowych na froncie polsko-bolszewickim (18 października)  Konferencja Ambasadorów poinformowała 27 października 1920 Paderewskiego, że 15 listopada 1920 r.  wchodzą w życie jej decyzje w sprawie granic Wolnego Miasta Gdańska.   Zgodnie z jej decyzją  9 listopada 1920 r. Paderewski podpisał  Konwencję między Polską a Wolnym Miastem Gdańskim, która uszczupliła prawa Polski w tym mieście w stosunku do Traktatu Wersalskiego, wprowadzając m. in.  tzw. Radę Portu  i Dróg Wodnych Gdańska, składającą się w równej części z polskich i gdańskich komisarzy.  Konwencja przyznawała prawo veta  Wysokiemu Komisarzowi  Ligi Narodów w stosunku do decyzji wspomnianej Rady.  Komisarz Ligi Narodów miał prawo rozstrzygać spory polsko- gdańskie, licząc się z tym, że obie strony sporu miały prawo odwołać się od jego decyzji  do Rady Ligi Narodów. Praktyka funkcjonowania Konwencji  wykazała, że Senat Wolnego Miasta Gdańska, zdominowany od 1933 r. przez hitlerowców, brutalnie kwestionował uprawnienia strony  polskiej przedstawione w Konwencji Polsko-Gdańskiej .

Zaangażowanie w politykę morską takich polskich autorytetów politycznych jak : Dmowski, Paderewski, Piłsudski, Haller wskazywało na to, że w latach1917-1921 polityka ta prowadzona była ponad podziałami politycznymi z dużym poparciem społeczeństwa obywatelskiego wspieranego przez Kościół Katolicki  (kardynała Aleksandra Kakowskiego) oraz środowiska twórcze na czele ze Stefanem Żeromskim, który pisząc o budowie portu w Gdyni podkreślał:  „Trzeba otoczyć  to dzieło pospólną miłością. Trzeba je za dnia i w nocy budować wszystkimi ziemiami i całym narodem.”

Wróć

Interesuje Cię współpraca?
Napisz do nas! wspolpraca@passa.pl
Copyright 2015 - Wszelkie prawa zastrzeżone
Projekt i wykonanie: MEETMEDIA