Serwis korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę, że będą one umieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Mogą Państwo zmienić ustawienia dotyczące plików cookies w swojej przeglądarce.

Dowiedz się więcej o ciasteczkach cookie klikając tutaj

Natolin – ślady jego przeszłości to nie tylko pałac i park

14-10-2026 21:11 | Autor: Piotr Celej
Historia Natolina kojarzona jest głównie z zabytkowym założeniem pałacowym. Zanim pojawiły się osiedla, był tu królewski zwierzyniec, magnacka rezydencja i jeden z najpiękniejszych parków krajobrazowych w Polsce. Była również wieś i bażantarnia.

Historia Natolina sięga końca XVII wieku. Gdy król Jan III Sobieski rozwijał swoją rezydencję w Wilanowie, tereny dzisiejszego Natolina stanowiły część rozległych lasów i terenów łowieckich należących do dóbr wilanowskich. Władca urządził tutaj zwierzyniec przeznaczony do polowań. Po jego śmierci obszar ten nadal pełnił funkcje łowieckie, a za czasów Augusta II Mocnego powstała słynna Bażantarnia, czyli miejsce hodowli bażantów przeznaczonych na królewskie polowania. Pamiątką po tym okresie pozostaje do dziś nazwa ulicy Przy Bażantarni.

Natolin pod władaniem Czartoryskich

W XVIII wieku teren przeszedł w ręce rodziny Czartoryskich. W 1780 roku książę August Aleksander Czartoryski rozpoczął budowę letniej rezydencji na skarpie wiślanej. Projekt przygotował jeden z najwybitniejszych architektów epoki, Szymon Bogumił Zug. Powstał klasycystyczny pałac z charakterystycznym półotwartym salonem wychodzącym na park i las położony poniżej skarpy. Wnętrza ozdobił włoski artysta Vincenzo Brenna.

Pierwotnie miejsce to nosiło nazwę Bażantarnia. Dopiero w 1807 roku właściciele majątku, Aleksander Stanisław Potocki i Anna z Tyszkiewiczów Potocka, postanowili nadać mu nową nazwę. Uczynili to na cześć swojej córki Natalii Potockiej, która przyszła na świat 19 marca 1807 roku. Od jej imienia powstała nazwa Natolin, używana do dziś.

W XIX wieku rezydencja była wielokrotnie przebudowywana. Pracowali przy niej wybitni architekci Chrystian Piotr Aigner i Henryk Marconi. Wokół pałacu powstał romantyczny park krajobrazowy pełen sztucznych ruin, mostków, rzeźb i malowniczych alei. Natolin stał się jedną z najmodniejszych podwarszawskich rezydencji arystokratycznych.

Natolin przed blokami to była wieś

Dla współczesnych mieszkańców może być zaskoczeniem, że jeszcze kilkadziesiąt lat temu znaczna część obecnego Natolina nie miała nic wspólnego z miejską zabudową. Dominowały pola, łąki i niewielkie wsie, takie jak Moczydło czy Wolica. Moczydło było niewielką osadą istniejącą już w XVI wieku. W XIX stuleciu liczyło zaledwie kilkanaście domów. Pod koniec XIX wieku rozwijała się tu hodowla koni związana z majątkami ziemskimi. W latach trzydziestych XX wieku okoliczne gospodarstwa dostarczały konie i paszę między innymi dla nowo otwartego Toru Wyścigów Konnych na Służewcu.

Jeszcze na początku lat 80. XX wieku okolice dzisiejszej Belgradzkiej, Stryjeńskich czy Przy Bażantarni miały miejscami niemal wiejski charakter. Dopiero budowa wielkiego zespołu mieszkaniowego Ursynów-Natolin całkowicie zmieniła krajobraz tej części Warszawy. Pozostał jednak częściowo zachowany układ ulic i działek.

Szczególną rolę odgrywało Moczydło, wzmiankowane już w 1528 roku. Była to niewielka wieś szlachecka położona przy drodze prowadzącej do Jamielina, czyli późniejszego Imielina. Ten dawny trakt zachował się do naszych czasów jako ulica Nowoursynowska, będąca jedną z najstarszych dróg Ursynowa.

Jeszcze w XIX wieku Moczydło pozostawało typową mazowiecką wsią. W 1827 roku liczyło 10 domów i 80 mieszkańców, a po uwłaszczeniu chłopów w 1864 roku weszło w skład gminy Wilanów. W 1879 roku hrabia Ludwik Krasiński wybudował tu stajnię i ośrodek hodowli koni. W latach 30. XX wieku miejscowość stała się zapleczem dla nowo otwartego Toru Wyścigów Konnych na Służewcu. Do dziś zachowała się zabytkowa stajnia folwarku Moczydło, będąca jednym z ostatnich materialnych śladów dawnego wiejskiego Natolina.

Spacerując współczesnymi ulicami Natolina, takimi jak Nowoursynowska, Przy Bażantarni czy Belgradzka, trudno uwierzyć, że jeszcze kilkadziesiąt lat temu rozciągały się tu pola, sady i niewielkie gospodarstwa. Jednak historyczny układ dróg oraz pozostałości dawnego folwarku przypominają, że współczesny Ursynów wyrósł na fundamencie wielowiekowej historii, której ślady nadal są obecne w krajobrazie dzielnicy.

Do dziś w układzie przestrzennym można odnaleźć ślady dawnego założenia Natolina. Historyczne aleje parkowe wytyczone pod koniec XVIII i w XIX wieku zachowały się na terenie zespołu pałacowo-parkowego, a przebieg części współczesnych ulic został dostosowany do dawnego układu pól, dróg gospodarczych i granic majątku.

Wojna, Bierut i tajemniczy park

II wojna światowa przyniosła Natolinowi poważne zniszczenia. Po 1945 roku majątek został upaństwowiony. Przez pewien czas rezydencja służyła władzom komunistycznym. W pałacu mieszkał między innymi Bolesław Bierut, a obiekt był pilnie strzeżony i niedostępny dla mieszkańców.

To właśnie wtedy wokół Natolina narosła aura tajemniczości. Wysoki mur otaczający park sprawiał, że dla większości warszawiaków był to niedostępny i niemal nieznany fragment miasta. Wielu mieszkańców Ursynowa do dziś pamięta opowieści o „zakazanym lesie” ukrytym za murami.

Jeszcze w latach 60. XX wieku znaczna część dzisiejszego Ursynowa i Natolina miała charakter typowo wiejski. Wzdłuż ulicy Nowoursynowskiej oraz okolicznych dróg znajdowały się niewielkie murowane domy jednorodzinne należące do pracowników Państwowych Gospodarstw Rolnych, Spółdzielni Produkcyjnej oraz gospodarstw związanych ze Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego. Prowadziły do nich nieutwardzone, polne drogi, a krajobraz tworzyły pola uprawne, sady i niewielkie zagrody gospodarskie.

Na zachowanych fotografiach z tego okresu widać spokojną, niemal prowincjonalną okolicę – niską zabudowę, ogrodzone ogródki i rozległe przestrzenie pozbawione wysokich budynków.

Ostateczna przemiana Natolina nastąpiła w drugiej połowie lat 70. XX wieku, gdy rozpoczęto budowę wielkiego zespołu mieszkaniowego Ursynów-Natolin. Pierwsi mieszkańcy zaczęli wprowadzać się do nowych bloków pod koniec lat 70., natomiast największy rozwój osiedla przypadł na lata 80.

Stacja metra Natolin została otwarta 7 kwietnia 1995 roku, co ostatecznie włączyło tę część Warszawy do nowoczesnego systemu komunikacyjnego stolicy. Mimo intensywnej urbanizacji Natolin zachował jednak swoją wyjątkową tożsamość, w cieniu współczesnych osiedli nadal istnieje historyczny zespół pałacowo-parkowy, dawne trakty i ślady dawnych wsi widoczne w działkach geodezyjnych.

Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Wróć