Serwis korzysta z plików cookies. Korzystanie z witryny oznacza zgodę, że będą one umieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Mogą Państwo zmienić ustawienia dotyczące plików cookies w swojej przeglądarce.

Dowiedz się więcej o ciasteczkach cookie klikając tutaj

Bataliony Chłopskie – od wychowania i służby dla polskiej wsi do armii Polskiego Państwa Podziemnego

07-10-2026 20:56 | Autor: ks. por. Wojciech Nowak
Przypadająca 27 września 87. rocznica powstania Polskiego Państwa Podziemnego skłania do przypomnienia jego fenomenu. Po klęsce militarnej we wrześniu 1939 r. państwo polskie nie przestało istnieć. Zachowano ciągłość władz, a na okupowanym terytorium rozwinął się system konspiracyjnych struktur państwowych działających w imieniu Rzeczypospolitej. Jedną z sił współtworzących ten system był ruch ludowy wraz z największą swoją organizacją wojskową – Batalionami Chłopskimi. Ich powstanie trudno zrozumieć bez wcześniejszej pracy prowadzonej na rzecz polskiej wsi przez Związek Młodzieży Wiejskiej RP „Wici”, uniwersytety ludowe, koła samokształceniowe i spółdzielczość oraz takich działaczy jak Wincenty Witos, Maciej Rataj, Stanisław Mierzwa, Stanisław Mikołajczyk, Ignacy i Zofia Solarzowie czy Franciszek Kamiński.

Wojsko schodzi do podziemia

27 września 1939 r., w przeddzień kapitulacji Warszawy, gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz rozpoczął tworzenie Służby Zwycięstwu Polski. Jej celem było zorganizowanie konspiracyjnego oporu i walki zbrojnej z Niemcami. 13 listopada 1939 r. SZP zastąpił Związek Walki Zbrojnej podporządkowany rządowi RP na uchodźstwie, a 14 lutego 1942 r. rozkazem Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego ZWZ przekształcono w Armię Krajową. Komendantem Głównym pozostał gen. Stefan Rowecki. AK, będąca częścią Sił Zbrojnych RP, prowadziła wywiad, sabotaż, dywersję i przygotowania do powstania powszechnego, a jej liczebność szacowano nawet na ok. 390 tys. żołnierzy. Cywilny pion Państwa Podziemnego tworzyła Delegatura Rządu RP na Kraj wraz z tajną administracją, sądownictwem, edukacją i pomocą społeczną.

Wieś w służbie Państwa Podziemnego

Jednym z najważniejszych środowisk tworzących struktury Polskiego Państwa Podziemnego był ruch ludowy. Maciej Rataj – Marszałek Sejmu, minister, współtwórca konstytucji marcowej i redaktor „Zielonego Sztandaru” – pozostał jesienią 1939 r. w okupowanym kraju, został zastępcą komisarza cywilnego przy Dowództwie Głównym SZP i uczestniczył w budowie politycznego zaplecza ZWZ. Z jego inicjatywy powstało Centralne Kierownictwo Ruchu Ludowego. Aresztowany przez Niemców, został rozstrzelany w Palmirach 21 czerwca 1940 r. Stanisław Mikołajczyk miał za sobą udział w powstaniu wielkopolskim, wojnie polsko-bolszewickiej, działalność w „Wiciach” i kampanię wrześniową, a później pełnił funkcję wicepremiera i premiera rządu RP na uchodźstwie.

Niemieckie kontyngenty i wysiedlenia oraz sowieckie deportacje pokazywały, że okupanci chcieli podporządkować sobie nie tylko państwo, lecz także podstawy życia społecznego i gospodarczego. W tym kontekście szczególnego znaczenia nabierała dewiza kosynierów „Żywią i bronią”, do której świadomie odwoływał się ruch ludowy. Polski chłop był żywicielem ojczyzny, a w chwili zagrożenia stawał się również obrońcą rodziny, sąsiadów, wsi i państwa. Obrona ziemi oznaczała zarazem obronę tradycji, kultury i języka.

Wielu przyszłych żołnierzy Batalionów Chłopskich zdobywało wcześniej doświadczenie we „Wiciach”, Stronnictwie Ludowym, spółdzielczości, strażach pożarnych czy kołach samokształceniowych. Uczyli się współpracy, odpowiedzialności i organizowania lokalnej wspólnoty. Szczególne znaczenie miała działalność Ignacego i Zofii Solarzów oraz Wiejskiego Uniwersytetu Orkanowego w Gaci Przeworskiej – „kuźni kadr”. Z tego środowiska wyrósł również Franciszek Kamiński.

Urodził się 20 września 1902 r. w Mikułowicach na Kielecczyźnie. Działał w harcerstwie, studiował matematykę na Uniwersytecie Warszawskim, związał się z PSL „Wyzwolenie”, Polską Akademicką Młodzieżą Ludową i Stronnictwem Ludowym, współpracował z Maciejem Ratajem. Odbył także przeszkolenie wojskowe i został podporucznikiem rezerwy. Po rozpoczęciu okupacji współtworzył konspiracyjne struktury ruchu ludowego. Początkowo opowiadał się za włączeniem ludowców do ZWZ, jednak obawy o pozycję wsi i potrzebę jej samoobrony doprowadziły do powstania Straży Chłopskiej „Chłostry”, znanej później jako Bataliony Chłopskie. 8 października 1940 r. Kamiński, używający w konspiracji m.in. pseudonimu „Zenon Trawiński”, został zaprzysiężony na komendanta organizacji. W czasie procesu scalania Batalionów Chłopskich z AK pełnił od 1944 r. funkcję szefa Oddziału I Komendy Głównej AK. Po wojnie działał w PSL, w 1950 r. został bezpodstawnie aresztowany i skazany na 12 lat więzienia, z którego wyszedł w 1956 r. W 1980 r. awansował na generała brygady, w 1993 r. na generała dywizji. Kierował środowiskiem kombatanckim Batalionów Chłopskich. Zmarł 23 lutego 2000 r. w Warszawie.

Bataliony Chłopskie – armia polskiej wsi

Pierwotna koncepcja Straży Chłopskiej zakładała przede wszystkim ochronę ludności, gospodarstw, żywności i miejscowych struktur społecznych. Narastający terror okupanta doprowadził jednak do militaryzacji organizacji. Bataliony Chłopskie posiadały 10 okręgów, a w ich ramach obwody, rejony, gminy i gromady. Od 1942 r. rozwijano Oddziały Specjalne przeznaczone do działań bojowych i dywersyjnych; powstało ich około czterystu. Równolegle działały oddziały partyzanckie. Organizacja liczyła ok. 160–170 tys. członków. Wielu z nich pozostawało rolnikami i rzemieślnikami: w dzień pracowali, nocą przewozili meldunki, ukrywali broń, prowadzili rozpoznanie i uczestniczyli w akcjach.

Bataliony Chłopskie atakowały posterunki i urzędy okupanta, niszczyły dokumentację kontyngentową, prowadziły sabotaż kolejowy i gospodarczy, uwalniały więźniów, zdobywały broń, utrudniały rekwizycje i wywóz zasobów. Kierownictwo starało się przy tym unikać działań, które mogły sprowadzić na wieś niepotrzebny odwet. Szczególnym zadaniem była obrona ludności przed wysiedleniami. 30 grudnia 1942 r. pod Wojdą doszło do jednej z pierwszych dużych bitew partyzanckich w obronie wysiedlanej ludności. 1 lutego 1943 r. pod Zaborecznem oddziały Batalionów Chłopskich pod dowództwem Franciszka Bartłomowicza „Grzmota” stawiły opór niemieckiej ekspedycji.

Ruch ludowy prowadził także pomoc żywnościową dla rodzin robotników, inteligencji, więźniów oraz ludności żydowskiej. Po Powstaniu Warszawskim apelowano do mieszkańców wsi o przyjmowanie wypędzonych warszawiaków i dzielenie się z nimi żywnością.

Bataliony Chłopskie rozwijały się równolegle z Armią Krajową. Rząd RP na uchodźstwie i dowództwo wojskowe dążyły do stworzenia jednolitych Sił Zbrojnych w Kraju, natomiast ludowcy obawiali się utraty samodzielności i marginalizacji politycznej roli wsi. Rozmowy były więc długie i trudne. 30 maja 1943 r. osiągnięto porozumienie dotyczące wcielenia do AK oddziałów taktycznych Batalionów Chłopskich. Ostatecznie do AK włączono ok. 50 tys. żołnierzy Batalionów Chłopskich, m.in. na Kielecczyźnie, w Krakowskiem, Warszawskiem i Łódzkiem, jednak pełne scalenie obu formacji nie zostało zakończone przed końcem okupacji.

Oświata jako forma oporu

Polskie Państwo Podziemne rozumiało, że Ojczyzna to nie tylko terytorium, lecz także szkoła, język, historia i możliwość wychowania następnego pokolenia. Już jesienią 1939 r. powstała Tajna Organizacja Nauczycielska, a od 1940 r. tajna oświata znajdowała się pod opieką Departamentu Oświaty i Kultury Delegatury Rządu. Nauczano zakazanej historii i języka polskiego, organizowano tajne komplety oraz szkolnictwo wyższe, m.in. Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej, SGGW i Uniwersytetu Ziem Zachodnich. Tajne nauczanie objęło ok. 1,5 mln dzieci oraz ok. 100 tys. uczniów szkół średnich i studentów. W tym kontekście widać znaczenie przedwojennej pracy „Wici” i uniwersytetów ludowych. Karabin był potrzebny do obrony życia, ale książka, szkoła i wychowanie – do obrony polskości.

Kobiety – bez nich konspiracja nie mogłaby funkcjonować

Historia Batalionów Chłopskich nie może być opowiadana wyłącznie przez pryzmat męskich dowódców. W 1942 r. w strukturach SL „Roch” utworzono Ludowy Związek Kobiet, prowadzący działalność społeczną, oświatową i charytatywną. Z nim związany był Zielony Krzyż – służba sanitarna Batalionów Chłopskich i ludności cywilnej, licząca ok. 8 tys. sanitariuszek. Kobiety były także łączniczkami, kolporterkami, organizatorkami punktów medycznych, schronienia i pomocy dla rodzin konspiratorów.

Jedną z nich była Genowefa Kroczek „Lotte”, przed wojną działaczka „Wici”, później członkini SL „Roch”, działaczka Ludowego Związku Kobiet i kierowniczka Zielonego Krzyża w powiecie limanowskim. Warto przypomnieć także Marię Hulewiczową, działaczkę LZK, która po wojnie zabiegała o zachowanie dokumentacji podziemia, oraz Zofię Solarzową, której praca wychowawcza opierała się na przekonaniu, że człowiek nie może być biernym odbiorcą historii, lecz powinien ją współtworzyć.

Wiara, msza polowa i duchowa odporność

Ruch ludowy był ideowo zróżnicowany, a „Wici” i Bataliony Chłopskie nie były organizacjami religijnymi. Nie sposób jednak opowiadać o polskiej wsi tamtego czasu bez parafii, religijności i obecności duchowieństwa. Wiara była dla wielu żołnierzy częścią rodzinnej tradycji i lokalnej wspólnoty. Msza odprawiana w lesie czy gospodarstwie stawała się również doświadczeniem wspólnoty ludzi żyjących pod stałym zagrożeniem.

Bolesław Pylak, późniejszy arcybiskup lubelski, od 1941 r. należał do Batalionów Chłopskich. W 1943 r. zdał konspiracyjną maturę i rozpoczął formację w seminarium. Zorganizowane duszpasterstwo posiadała także Armia Krajowa. Ks. Stanisław Tworkowski „Jacek”, kapelan i major duszpasterstwa Wojska Polskiego, działał w konspiracji od 1939 r., należał do Służby Duszpasterskiej Okręgu Warszawskiego AK „Biblia”, a podczas Powstania Warszawskiego służył w Grupie „Północ” na Starym Mieście. Duszpasterz nie zastępował dowódcy – sprawował sakramenty, odprawiał Msze, wspierał rannych, umierających i rodziny poległych oraz przypominał o moralnym wymiarze służby.

Od „Żywią i bronią” do terytorialności

Bataliony Chłopskie i współczesne Wojska Obrony Terytorialnej nie są formacjami tożsamymi. Bataliony Chłopskie były organizacją konspiracyjną działającą podczas okupacji, związaną politycznie z ruchem ludowym i częściowo scaloną z AK. WOT są jednym z rodzajów Sił Zbrojnych suwerennego państwa, mają ustawowe zadania, jednolite dowodzenie i pełny status wojskowy.

Istnieją jednak podobieństwa modelu działania. Pierwszym jest terytorialność – żołnierz zakorzeniony w regionie, znający jego drogi, miejscowości, infrastrukturę i mieszkańców. Atutem Batalionów Chłopskich była znajomość terenu i lokalnych więzi. Drugim jest łączenie służby z życiem cywilnym. Żołnierze Batalionów Chłopskich byli na co dzień rolnikami, rzemieślnikami, nauczycielami i pracownikami innych zawodów; współczesna terytorialna służba wojskowa również może być łączona z pracą lub nauką. Trzecim podobieństwem jest znaczenie lokalnej społeczności. Bataliony Chłopskie chroniły wieś przed wysiedleniem, represją i rabunkiem, natomiast WOT poza zadaniami obronnymi wspierają służby i ludność w sytuacjach kryzysowych.

Nie należy jednak mówić o prostym „dublowaniu administracji państwowej”. W czasie okupacji zakonspirowaną administrację tworzyła przede wszystkim Delegatura Rządu RP na Kraj. Bataliony Chłopskie mogły ją wspierać i ochraniać społeczność, ale nie były alternatywnym urzędem wojewódzkim czy starostwem. Podobnie współczesne WOT współpracują z administracją publiczną, a nie ją zastępują.

15 Lubuska Brygada Obrony Terytorialnej

Z tego punktu widzenia wybór gen. dyw. Franciszka Kamińskiego na patrona 15. Lubuskiej Brygady Obrony Terytorialnej ma szczególny wymiar. W listopadzie 2024 r. lubuskie bataliony, m.in. ze Skwierzyny i Krosna Odrzańskiego, przeszły pod bezpośrednie podporządkowanie dowódcy 15 LBOT. 8 października 2025 r., podczas obchodów 85. rocznicy powołania Batalionów Chłopskich, ogłoszono decyzję o nadaniu Brygadzie imienia gen. dyw. Franciszka Kamińskiego, przejęciu dziedzictwa tradycji Batalionów Chłopskich i ustanowieniu święta Brygady. Instytut Pamięci Narodowej określa 15 LBOT jako jednostkę, która przejęła i kultywuje tradycje Batalionów Chłopskich.

To dziedzictwo nie powinno sprowadzać się do patrona na tablicy czy historycznego emblematu. Kamiński i Bataliony Chłopskie przypominają o sposobie myślenia o bezpieczeństwie, który zaczyna się od znajomości ludzi i ziemi, zdolności wspólnego działania, zaufania lokalnej społeczności i gotowości do odpowiedzialności. Historia Batalionów Chłopskich nie jest więc tylko opowieścią o bitwach. Zaczyna się wcześniej – od wychowania człowieka zdolnego służyć innym: od „Wici”, uniwersytetów ludowych, pracy Rataja, Mikołajczyka i Solarzów. Prowadzi przez wrzesień 1939 r., dwie okupacje, „Roch”, „Chłostrę”, BCh, Zielony Krzyż, tajne nauczanie, Msze polowe, Wojdę, Zaboreczno i scalanie z Armią Krajową.

Dlatego między 27 września – rocznicą powstania Polskiego Państwa Podziemnego – a 8 października, dniem związanym z powołaniem Franciszka Kamińskiego na komendanta wojskowej organizacji ruchu ludowego, istnieje głęboki historyczny związek. Najpierw powstała idea państwa, które mimo okupacji zachowało własną władzę, administrację i armię. Następnie kolejne środowiska społeczne wnosiły do niego własnych ludzi, organizacje i doświadczenia. Polska wieś dała temu państwu nie tylko żywność, ale również żołnierzy, dowódców, sanitariuszki, łączniczki, nauczycieli, konspiratorów i gospodarstwa służące jako punkty kontaktowe.

Właśnie dlatego stare słowa „Żywią i bronią” tak dobrze opisują istotę tej historii. Gdy dziś tradycję Batalionów Chłopskich przejmuje 15. Lubuska Brygada Obrony Terytorialnej im. gen. dyw. Franciszka Kamińskiego, najważniejszym elementem tego dziedzictwa nie jest podobieństwo mundurów ani warunków służby. Jest nim idea odpowiedzialności za własną ziemię i ludzi, którzy na niej żyją. Wtedy przyjmowała formę konspiracji i walki o przetrwanie państwa, dziś realizowana jest w strukturach legalnych Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej. W obu przypadkach punktem wyjścia pozostaje człowiek, który zna swoją małą Ojczyznę i rozumie, że bezpieczeństwo wspólnoty jest także jego odpowiedzialnością.

Wróć